آمريڪي ماهرن چيو آهي ته موسمياتي تبديلين سنڌ جي قديم تهذيب جي زوال جو اهم سبب آهي ۽ ان ئي سبب موهن جو دڙو ۽ هڙپا تهذيب آهستي آهستي تباهي جي ور چڙهي فنا ٿي وئي.
اسان ڄاڻون ٿا ته سنڌو جي قديم تهذيب جا ٻه وڏا مرڪز هڙپا ۽ موهن جو دڙو آهي ۽ ان کان علاوه پاڪستان ۽ ڀارت ۾ به ان جا مختلف آثار مليا آهن.
آمريڪا ۾ واقع ووڊز هولز اوشيانو گرافڪ انسٽيٽيوشن جي هڪ نئين تجزئي موجب عمدا شهر، گودام، نيڪالي جو نظام ۽ بهترين شهري سهولتون هجڻ جي باوجود چار هزار سال پراڻي اها تهذيب آب هوا ۾ تبديلي سبب زوال پذير ٿي فنا ٿي وئي هئي.
1800 قبل مسيح ۾ قديم تهذيب جي رهواسين ان شهر کي الوداع چوڻ شروع ڪيو ۽ هماليا جي دامن ۾ وڃي ننڍن ننڍن ڳوٺن ۾ رهڻ شروع ڪري ڇڏيو، ووڊ هولز انسٽيٽيوٽ موجب موسمياتي تبديلين سبب اهو خطو ناقابل رهائش ٿيڻ لڳو هو.
2500 قبل مسيح ۾ هڙپا تهذيب جي موسم تبديل ٿيڻ شروع ٿي ۽ گرمي جي موسم جو مون سون نظام آهستي آهستي ڪمزور پيو، زراعت ڏکي ٿي وئي ۽ غلا باني به گهٽ ٿيندي وئي ۽ ائين اها غظيم تهذيب پنهنجي خاتمي تي پهتي هئي.
ان حوالي سان ووڊز هولز اوشيانو گرافڪ انسٽيٽيوشن جي جاگرافي جي ماهر ڊاڪر لائي ويو گايوسن ۽ سندس ساٿين ان تي تحقيق ڪري مقالو شايع ڪيو آهي جيڪو 13 نومبر 2018ع جي ڪلائميٽ آف دي پاسٽ نالي جرنل ۾ شايع ٿيو آهي، ماهر چون ٿا ته مون سون جي بگاڙ پوري وادي ۾ هارپي کي ناممڪن بڻائي ڇڏيو هو.
پر ان دوران رومي سمنڊ جو طوفان هماليائي سلسلي سان ٽڪرايو هو ۽ پاڪستاني علائقن ۾ ٿوري گهڻي برسات جو سبب ضرور بڻجن ها پر مون سون نه ٿيڻ سبب درياهن جو وهڪرو سخت متاثر ٿيو، ان لاءِ  وادي سنڌ جا ماڻهو ٻين علائقن ۾  رهيا ۽ ايئن آهستي آهستي پوري وسندي ئي خالي ٿي وئي.